Datganiadau taleithiol i’r wasg

Nid yw’r system gyfreithiol ‘yn iawn nac yn gyfiawn’ – rhybudd yr Archesgob

Mae toriadau i’r system gyfreithiol yn tanseilio cyfiawnder, meddai Archesgob Cymru wrth gyfreithwyr uchel

Rhybuddiodd yr Archesgob John Davies nad yw lleihau adnoddau tra bod y galw ar gynnydd ‘yn iawn nac yn gyfiawn’. Roedd amodau yn anodd eu hamgyffred, yn anodd eu credu, meddai, gyda rhai carcharorion yn wynebu dedfrydau hirach tra bod llysoedd ynadon mewn llawer lle wedi eu dileu o’r olygfa gan gael gwared â gwybodaeth leol berthnasol a dealltwriaeth o gymunedau.

Cyn y gall cyfiawnder gael ei weinyddu’n iawn, meddai, rhaid iddo gael adnoddau priodol, cefnogaeth ddigonol a lefel uchel o barch.

Roedd yr Archesgob, sy’n gyn gyfreithiwr ei hun, yn annerch cyfreithwyr mewn gwasanaeth yng Nghadeirlan Llandaf i nodi Blwyddyn y Gyfraith. “Yn anffodus,” meddai, “mae’n ymddangos i mi fod llawer ohonoch yn cael eich galw i ymgymryd â’r gorchwylion pwysig ac aruchel hyn mewn cyd-destun sydd yn aml yn wrthgyferbyniol, cyd-destun galwadau cynyddol, adnoddau sy’n prinhau, cyllidebau sy’n tynhau beunydd, yr hawl i gymorth cyfreithiol yn crebachu a’r isadeiledd yn gwegian. Ac wrth isadeiledd rwy’n golygu nid yn unig adeiladau llysoedd ond hefyd rai carchardai, amodau sydd tu hwnt i’r amgyffred, ac yn gondemniad ar unrhyw gymdeithas sy’n honni ei bod yn un wâr; carchardai, os caiff y llywodraeth ei ffordd debygol, lle bydd pobl yn treulio mwy o amser nag y gallant ei ddisgwyl ar hyn o bryd. All hyn ddim bod yn iawn. All hyn ddim bod yn gyfiawn.”

Ychwanegodd, “Ar sawl lefel leol, lle bum innau yn y gorffennol yn dilyn fy ngyrfa fel cyfreithiwr troseddol, mae llysoedd ynadon wedi diflannu, wedi eu dileu o’r olygfa, gan ddileu hefyd o’r broses gyfiawnder, er budd economaidd mae’n debyg, lawer o wybodaeth leol berthnasol, llawer o ddealltwriaeth leol ynglŷn â chymunedau, eu pobl, eu cymheiriaid, y pwysau arnynt, eu gwendidau. Materion pwysig lleol, nid yn lleiaf o ran dedfrydu priodol ac addas. All hyn ddim bod yn iawn ac ychwaith yn gyfiawn.

“Felly mae yna bwysau ar y system, ac ar rai sydd, fel chi, yn gwneud iddi weithio’n iawn, neu o leiaf yn ddigonol. Mae’r hyn a wnewch, y gelwir arnoch i’w wneud, yr hyn y mae angen i chi ei wneud, yn amlwg; yr un mor amlwg yw’r anawsterau cynyddol.”

Defnyddiodd yr Archesgob John enghreifftiau o’r Beibl i ddangos sut mae cyfiawnder, trugaredd ac adfer yn elfennau allweddol mewn cyfiawnder.

“Byddai’r rhan fwyaf o’r rhai sy’n dod gerbron ein llysoedd yn dymuno fod gan y rhai sy’n delio â nhw wybodaeth a dealltwriaeth greadigol i’r effeithiau y gall trugaredd ei gael, ac felly y dylai fod. A dylai adfer, pan yn bosibl, nid yn unig fod yn nod swyddogol ond hefyd yn un gydag adnoddau priodol i’w gweithredu.”

Gan annog i bob achos a phob unigolyn gerbron y llysoedd gael eu hystyried a’u trin yn unigryw, ychwanegodd yr Archesgob: ‘Mae pob achos syn dod ger eich bron yn wahanol ac yn unigryw; mae pob unigolyn y byddwch yn eu barnu yn wahanol ac unigryw; rhaid i bob achos a phob unigolyn gael eu trin felly, bydd rhai pethau wedi cael eu gwneud gan ddrwgweithredwyr a all eich ffieiddio, ac arddangos drygioni a chyfrwystra personol. Ond gadewch i mi hefyd awgrymu fod pethau felly yn dangos afiechyd dwys yr unigolyn o ran bodolaeth, yn feddyliol ac mewn amgylchiadau penodol, sy’n gynnyrch llawer o’r llu gwendidau sy’n heintio’n cymdeithas a’n dynoliaeth. Gall rhai o’r bobl sy’n dod gerbron eich llysoedd fod mor wael eu meddyliau a’u gweithredoedd mor erchyll fel ei bod yn amlwg nad yw adfer neu wella yn bosibl. Rhaid i ni gyfaddef hynny. Mae pob drwgweithredwr sy’n dod gerbron y llysoedd, pa un ai ydyn ni’n hoffi hynny neu beidio, yn frodyr a chwiorydd bregus i ni, ac ar gyfer y mwyafrif sy’n dod gerbron ein llysoedd, dylai’r llysoedd hynny feddwl yn nhermau doethineb, trugaredd ac adfer.”

Arglwydd Thomas a Gwmgïedd

Gorffennodd yr Archesgob, oedd cyn hynny wedi cyfleu rhai o’i syniadau i’r Arglwydd Thomas a Gwmgïedd yn ystod ei ymchwiliad i weinyddu cyfiawnder yng Nghymru, ei anerchiad trwy ddweud, “Gweinyddu cyfiawnder ydych chi’n ei wneud, a rhaid i chi bob amser ymdrechu i’w gael yn iawn. Wrth geisio gwneud hynny rydych chi, a’r system yr ydych yn rhan mor hanfodol ohoni, yn haeddu cael adnoddau priodol, cefnogaeth ddigonol a lefel uchel o barch.”